ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) یک شکل الکترونیکی از پول فیات است که توسط بانک مرکزی یک کشور صادر میشود و مانند پول ورقی، یک «بدهی بانک مرکزی» است.
هدف اصلی آن افزایش سرعت و امنیت پرداختها، کاهش هزینههای تولید و توزیع پول نقد، و افزایش نظارت بر فعالیتهای مالی برای مقابله با کلاهبرداری و پولشویی است.
آیا ارز دیجیتال بانک مرکزی جایگزین پول سنتی میشود؟
میتواند بعضی مقامات بینالمللی (مثل رئیس صندوق بینالمللی پول) معتقدند CBDC در اقتصادهایی که توزیع پول نقد پرهزینه است، میتواند جایگزین پول نقد شود. در مقابل، بانکهای مرکزی دیگر اصرار دارند CBDC نباید پول نقد را حذف کند، بلکه فقط گزینه دیجیتالی جدیدی کنار پول فیزیکی و حساب بانکی ارائه دهد. در عمل احتمال یک «پولبینقد» کامل (Cashless) در آینده نزدیک کم است؛ اما نقش اسکناس و سکه در معاملات روزانه بهتدریج کمرنگ میشود و جایگزین پول دیجیتال (شامل CBDC و پرداختهای موبایلی) میگیرد.
بهطور خلاصه، CBDC بیشتر «مکمل» یا «انقلابی در قالب همان پول» است تا یک ارز جدید و کاملاً جداگانه.
در افغانستان(CBDC)وضیعت
افغانستان، این بحث بهشدت تحت تأثیر سیاستهای دولت فعلی و محدودیتهای بانک مرکزی است:منع فعالیتهای رمزارز: بانک مرکزی افغانستان تجارت ارزهای دیجیتال را غیرقانونی اعلام کرده و شرکتهای محلی رمزارز را تعطیل و صاحبان آنها را بازداشت کرده است.
ممنوعیت استخراج ارزهای دیجیتال: دولت افغانستان استخراج ارزهای دیجیتال را بهطور قانونی ممنوع کرده و این امر نیز با تأید بانک مرکزی همراه است. نگرانی نسبت به ارزهای خارجی آنلاین: بانک مرکزی افغانستان تجارت آنلاین ارزهای خارجی (بازه وسیعتری از رمزارزها) را ممنوع اعلام کرده و تأکید کرده که این اقدامات برای حفظ ثبات ارزی و مالی انجام میشود. یعنی، در افغانستان نه فقط CBDC راهاندازی نشده، بلکه فعالیتهای عمومی رمزارز و پولهای دیجیتال خارجی نیز بهصورت سختگیرانه محدود شده است.
افغانستان در مقایسه با جهان: حدود ۱۳۰ کشور در حال بررسی یا تست ارزهای دیجیتال بانک مرکزی هستند؛ چند کشور (مثل نیجریه، باهاما، چین) مراحل آزمایشی یا عملیاتی CBDC را آغاز کردهاند.
افغانستان: در سالهای اخیر از یکی از کشورهای نسبتاً پیشرو در پذیرش رمزارز در جهان به سمت یکی از کشورهای محدودکنندهتر سوق پیدا کرده است؛ دولت فعلی سرکوبهای شدیدی بر فعالان این حوزه اعمال کردهاند. بهعبارت ساده، جهان به سمت ترکیب پول فیات و پول دیجیتال حرکت میکند، اما افغانستان الآن در مسیر مخالف است و بیشتر از محافظهکاری و ممنوعیت پیروی میکند.
نظر فنی و اقتصادی، یک ارز دیجیتال افغانی (CBDC) میتواند:هزینههای انتقال پول را کاهش دهد،انتقالهای رمیت و حواله را سریعتر و ارزانتر کند،امنیت و شفافیت در پرداختها را افزایش دهد.
اما از نظر سیاسی و ساختاری:پیوند CBDC با اینترنت، تلفنهای هوشمند، و زیرساخت دیجیتال در افغانستان ضعیف است؛دولت فعلی اعتماد زیادی به فناوریهای غیرمتمرکز و رمزارز ندارد و آنها را گاه «تقلبی» یا «حرام» میداند. بنابراین، جایگزینی پول سنتی در افغانستان با CBDC در آینده نزدیک بعید است؛ اما در افق ۵–۱۰ ساله، اگر حکومت و بانک مرکزی اینده تغییر نگرش و سیاست دهند، این موضوع میتواند بهتدریج گنجانده شود.
در کشورهای در حال توسعهCBDC
پیادهسازی ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) در کشورهای در حال توسعه با چالشهای فنی عمیقی همراه است؛ از زیرساختهای ناکافی شبکه و امنیت تا مقیاسپذیری سیستم و ادغام با بانکهای سنتی. این کشورها معمولاً از زیرساختهای پرداخت قدیمی و بخشهای مالی نامتمرکز بهره میبرند، بنابراین ساخت یک سیستم CBDC کارآمد و امن بدون سرمایهگذاری سنگین و تغییرات ساختاری بسیار دشوار است.
۱. زیرساخت دیجیتال و شبکه ضعیف بسیاری از کشورهای در حال توسعه با پوشش اینترنت ناکافی، اتصال ناهمگان و برق نامطمئن مواجه هستند که اجرای یک سیستم پرداخت دیجیتال کامل و آنلاین را با تأخیر و خرابیهای مداوم مواجه میکند. برای CBDC خردهفروشی (مانند پول دیجیتال شخصی) نیاز به اپلیکیشنهای موبایل پایدار، شبکههای انتقال تراکنشِ سریع و سیستمهای پشتیبانی مرکزی است که در این کشورها اغلب وجود ندارد.
۲. امنیت سایبری و مقابله با هک و تقلبCBDC یک سیستم مرکزیِ «پردازشمحور» است؛ درنتیجه هدف جذابی برای حملات سایبری، اختلال سرویس (DDoS) و کلاهبرداری است. کشورهای در حال توسعه اغلب از بودجه، نیروی متخصص و ساختارهای نظارتی قوی برای امنیت سایبری لازم برای یک CBDC پیشرفته فاقداند.
۳. مقیاسپذیری و پردازش تراکنشهادر یک سیستم CBDC خردهفروشی، میلیونها تراکنش روزانه باید در ثانیههای کسری تأیید و تسویه شود که این سطح از پردازش (throughput) در بسیاری از کشورهای نوظهور بهراحتی امکانپذیر نیست. بانکهای مرکزی اغلب ابتدا روی CBDC عمدهفروشی (بین بانکها) تمرکز میکنند، چون از نظر فنی و از نظر تعداد تراکنشها مدیریتپذیرتر است.
۴. ادغام با سیستمهای پرداخت موجوددر کشورهای در حال توسعه، سیستمهای پرداخت قدیمی (مثل SWIFTlocal، شبکههای داخلی انتقال، شبکههای پیامرسانی بانکی) با پروتکلهای مدرن و استانداردهای مبتنی بر دیجیتال هماهنگ نیستند. تطبیق CBDC با شبکههای پایانپذیری (POS)، شبکههای پیامرسانی بانکی، سیستمهای پرداخت موبایلی محلی و راهاندازی APIهای امن برای بانکهای تجاری و پرداختهای اینترنتی، یک چالش فنی و مهندسی بزرگ است.
۵. حفظ حریم خصوصی و تعادل نظارتیCBDC امکان «پرداختهای قابلبرنامهریزی» و ردیابی تراکنشها را فراهم میکند که از نظر فنی یک امتیاز است، اما بدون الگوریتمها و پروتکلهای محرمانهسازی (مثل امضاءهای گروهی، zero‑knowledge proofs) میتواند به یک ابزار نظارت شدید و اقتدارگرایانه تبدیل شود. کشورهای در حال توسعه اغلب از نظر قانونی و فنی نتوانستهاند چارچوب مناسبی برای حفظ حریم خصوصی در مقابل نیازهای نظارتی (مثل مبارزه با پولشویی و تروریسممالی) طراحی کنند، که این مسئله تکنیکال و امنیتی پیچیدهای است.
۶. عملکرد آفلاین و پذیرش در مناطق روستاییبرای CBDC کاربردی در کشورهای در حال توسعه، باید بخشی از تراکنشها «آفلاین» انجام شود (مثل کارتهای هوشمند یا پورت)
طراحی سیستمهای آفلاین با مکانیزمهای امن ضد تکرار (double‑spending) و تراکنشهای قابلبررسی در شبکه اصلی، از جمله چالشهای فنی پیشرفتهای است که در کشورهای کمتوسعه همزمان با کمبود نیروی متخصص و تجهیزات گرانقیمت دشوارتر میشود.
۷. استانداردهای فنی، نظارت و تکنولوژیحتی اگر بانک مرکزی تصمیم بگیرد از یک پلتفرم آماده یا پروژههای open‑source استفاده کند، نیاز به ایجاد استانداردهای ملی، تعریف پروتکلهای ارتباطی، امنیتهای امنیتی (TLS، کریپتوگرافی) و مکانیزمهای احراز هویت و تأیید هویت (KYC/AML) دارد. کشورهای در حال توسعه اغلب از نیروی تخصصی، مشاوران فنی و تجربههای کافی در کار با سیستمهای پرداخت scale‑out و پلتفرمهای مبتنی بر DLT یا الگوریتمهای مدرن پول دیجیتال فاقداند.
